Antalya’nın Kaş ilçesine bağlı üç köyde doğal olarak yayılış gösteren ve salep üretiminde de kullanılan Likya orkidesi (Ophrys lycia), bilim insanlarının yürüttüğü çalışmalar sonucunda ilk kez tohumdan üretildi. Nesli kritik düzeyde tehlike altında bulunan tür, Uluslararası Doğayı Koruma Birliği (IUCN) tarafından “kritik tehlikede” kategorisinde değerlendiriliyor.
Yaklaşık 30 ila 40 santimetre boylanabilen Likya orkidesi, nisan ayında çiçek açıyor ve aynı gövde üzerinde 7-8 çiçeğe kadar ulaşabiliyor. Pembe ve menekşe tonlarındaki çiçekleriyle dikkat çeken bitkinin çiçek dudağı kısmı ise kırmızı-kahverengi tonlarda görülüyor. Toprak altında iki yumruya sahip olan tür, çiçeklenme döneminin ardından kuruyarak yaşam döngüsünü yumrular aracılığıyla sürdürüyor.
Ancak tür, son yıllarda yoğun baskı altında. Kaçak sökümler, turizm ve yapılaşma faaliyetleri, pestisit kullanımı ve habitat tahribatı, doğal popülasyonları ciddi biçimde tehdit ediyor. Uzmanlara göre kontrolsüz toplanma, türün ekosistemdeki rolünü de geri dönülmez şekilde zayıflatıyor.
Bu tehditlere karşı başlatılan çalışmalar kapsamında, Akdeniz Koruma Derneği ile Ege Üniversitesi iş birliğinde yürütülen proje ile Likya orkidesinin tohumdan çoğaltılması ve laboratuvar ortamında geliştirilmesi hedeflendi. Projede, türün tozlaşma biyolojisi incelendi, in vitro koşullarda çoğaltma teknikleri uygulandı ve elde edilen tohumlar kontrollü şekilde geliştirildi.
Proje ekibinden Nejdet Bozkurt, türün son yıllarda büyük bir baskı altında olduğunu belirterek, son 20 yılda bazı orkide türlerinin sayısının ciddi biçimde azaldığını ifade etti. Bozkurt, “Müdahale edilmezse birçok tür yok olma tehlikesiyle karşı karşıya kalacak” dedi.
Bozkurt ayrıca orkidelerin yalnızca ekolojik değil, aynı zamanda ekonomik ve kültürel bir öneme sahip olduğuna dikkat çekti. Yumrulardan elde edilen salebin hem içeceklerde hem de gıda sektöründe kıvam artırıcı olarak kullanıldığını belirten Bozkurt, bu nedenle doğadan kontrolsüz sökümün her yıl milyonlarca bitkinin kaybına yol açtığını söyledi.
Türkiye’de yaygın olan geleneksel yumrudan üretim yönteminin sürdürülebilir olmadığını vurgulayan araştırmacılar, bu nedenle tohumdan üretim modeline yöneldiklerini belirtti. Toz zerresi büyüklüğündeki orkide tohumlarının laboratuvar ortamında geliştirilmesinin uzun ve hassas bir süreç olduğu ifade edildi.
Çalışma kapsamında önce doğal popülasyonlar incelendi, güçlü bireyler ebeveyn olarak seçildi ve kontrollü tozlaşma ile tohum elde edildi. Elde edilen genetik materyalin doğrulanmasının ardından laboratuvar ortamında gelişim süreci başlatıldı.
Yaklaşık 400 günlük laboratuvar sürecinin ardından tohumların gelişerek canlı filizlere dönüştüğü ve bazı fidelerin dört aydır doğaya uyum sağlayarak yaşamını sürdürdüğü bildirildi. Araştırmacılar, bu gelişmenin türün korunması açısından önemli bir dönüm noktası olduğunu ifade etti.
Geliştirilen fidelerin bir süre daha büyütüldükten sonra doğal yaşam alanı olan Kaş’taki köylere yeniden aktarılması planlanıyor. Bu adımın, hem türün korunmasına hem de doğal popülasyonun güçlendirilmesine katkı sağlaması hedefleniyor.
