Malatya’nın tarihi ve kültürel zenginlikleri arasında yer alan Taşhoran Kilisesi, Battalgazi ilçesindeki Çavuşoğlu Mahallesi’nde bulunuyor. Ermeni kilisesi olarak inşa edilen yapı, kesme taşlardan oluşan mimarisi ve kendine özgü planıyla dönemin dini mimarisinin önemli örneklerinden biri olarak gösteriliyor.
Kilise, dikdörtgen plan üzerine inşa edildi. Batı cephesindeki mermer süslemeli giriş kapısı, doğu bölümündeki apsisi ve kubbeli yapısıyla dikkat çeken eser, kent merkezindeki tarihi dokunun önemli parçalarından biri olmayı sürdürüyor.
1893 Yılında Tamamlandı, Geçmişin İzlerini Taşıyor
Taşhoran Kilisesi’nin yapım tarihi konusunda farklı kaynaklarda farklı bilgiler bulunuyor. Malatya Valiliğinin paylaştığı tanıtım metninde yapının 1893 yılında inşa edildiği belirtilirken, Malatya Büyükşehir Belediyesinin restorasyon projesine ilişkin kaynaklarda inşaatın 1878 yılında başladığı ve 1893 yılında tamamlandığı aktarılıyor.
Yapı, yaklaşık 1.335 metrekarelik bir alan içerisinde, 15,90 metreye 26,40 metre ölçülerindeki dikdörtgen planıyla öne çıkıyor. Kesme taşlarla oluşturulan gövdesi ve tek kubbeli mimarisi, kilisenin en belirgin özellikleri arasında yer alıyor.
Kültür ve Turizm Bakanlığının Kültür Portalı kayıtlarında da yer verilen yapı, mimari özellikleri ve süsleme ayrıntılarıyla Malatya’nın kültürel mirası içerisinde önemli bir yere sahip. Kilisenin kitabesinin büyük ölçüde tahrip olması nedeniyle üzerindeki yazılar ise okunamıyor.
Kubbesindeki Figürler Dikkat Çekiyor
Taşhoran Kilisesi’ni benzer yapılardan ayıran ayrıntıların başında kubbe süslemeleri geliyor. Kubbe bezemelerinde burgu motifleri, geniş dairesel kompozisyonlar ve sekizli gruplar halinde düzenlenen figürler yer alıyor.
Valiliğin kültür envanterindeki bilgilere göre kubbe süslemesinde, el ele tutuşmuş şekilde tasvir edilen kadın figürleri, azizeler olarak tanımlanıyor. Bu figürlerin altında ise yine cepheden betimlenmiş erkek figürleri yer alıyor.
Bej zemin üzerine kırmızı ve siyah renklerle oluşturulan süslemeler, yapının sanatsal yönünü ortaya koyuyor. Mimari planı kadar iç mekânındaki bezemeleriyle de dikkat çeken kilise, geçmiş dönemlerin dini sanat anlayışına ilişkin izler taşıyor.
Tarihinde Hasarlar ve Onarım Süreçleri Var
Taşhoran Kilisesi, geçmişte yaşanan hasarlar nedeniyle çeşitli onarım süreçlerinden geçti. Tarihi Kentler Birliğinin 2019 yılı koruma proje ve uygulamaları yayınına göre yapının kubbesi, 1893 yılında yaşanan depremde yıkıldı ve 1905 yılında onarıldı. Kilise, 1969 yılının sonlarında çıkan yangında da yeniden kubbe hasarı yaşadı.
Zaman içerisinde doğal koşulların ve insan kaynaklı tahribatların etkisiyle zarar gören yapının korunması amacıyla belgeleme, projelendirme ve restorasyon çalışmaları yürütüldü.
Taşhoran Kilisesi’nin restorasyon süreci, Gökçek Boyraz tarafından hazırlanan ve 2022 yılında Türk Arkeoloji ve Etnografya Dergisi’nde yayımlanan akademik araştırmada da ele alındı. Çalışmada, yapının belgeleme, restitüsyon ve restorasyon aşamaları incelenerek uygulama sonrasındaki durumu değerlendirildi.
Malatya Büyükşehir Belediyesinin 2021 yılı faaliyet raporunda ise Taşhoran Kültür Merkezi restorasyon uygulamasının tamamlandığı bilgisi yer aldı.
Tarihi Yapı Kültür ve Sanat Merkezi Olarak Değerlendirildi
Taşhoran Kilisesi, tarihi mimarisinin korunmasının yanı sıra kültürel amaçlarla değerlendirilmesi bakımından da önem taşıyor. Restorasyon çalışmalarıyla birlikte yapı, Taşhoran Kültür Merkezi adıyla anılmaya başladı.
Bu dönüşüm, Malatya’nın geçmişinden kalan tarihi yapıların korunarak kent yaşamına kazandırılması açısından dikkat çekici örneklerden biri olarak öne çıkıyor. Kilisenin mimari özellikleri ve tarihsel geçmişi, Malatya’nın kültürel mirasının gelecek kuşaklara aktarılması bakımından önemini koruyor.
Taşhoran Kilisesi Nerede, Ziyaret Saatleri Neler?
Malatya’nın Çavuşoğlu Mahallesi’nde bulunan Taşhoran Kilisesi’ne şehir içi ulaşım araçlarıyla ulaşılabiliyor. Kültür ve Turizm Bakanlığının Kültür Portalı’nda yapı, kültür turizmi kapsamında tanıtılıyor.
Malatya Valiliğinin paylaştığı bilgilere göre kilise, pazartesi ve salı günleri dışında haftanın diğer günlerinde 09.00-17.00 saatleri arasında ziyarete açık olarak belirtiliyor. Ziyaret planı yapacakların güncel ziyaret ve etkinlik durumunu önceden teyit etmesi öneriliyor.
Malatya’nın merkezinde geçmişin izlerini taşıyan Taşhoran Kilisesi, taş duvarları, kubbe süslemeleri ve geçirdiği dönüşümle kentin tarihine tanıklık eden önemli kültürel miras unsurları arasında yer alıyor.
