Şehirler de insanlar gibidir, yaşadıklarını unutmazlar.
Şehri yeniden kurmak, yalnız taşlarını yerine koymak değil türkülerini, törenlerini, sanatını, tarihini ve hatıralarını yeniden yaşatmaktır.
Bir şehri, şehir yapan yalnızca caddeleri, meydanları, evleri ve binaları değildir. Bir şehrin asıl varlığı, orada yaşayan insanların hafızasında saklıdır. Bir çeşmenin başında içilen su, bir sokağın köşesinde edilen kelam, bir düğünde söylenen türkü, bir cenazede paylaşılan acı, bir bayram sabahı cami avlusunda karşılaşan insanlar… Bütün bunlar zamanla şehrin görünmeyen dokusunu oluşturur.
Malatya da böyle bir şehirdir.
Onu sadece haritada gösterilen bir yer olarak düşünmemeliyiz. Malatya, Beydağı’nın eteklerinden ovalara uzanan, Tohma’nın ve Fırat’ın sularıyla beslenen, bağları, bahçeleri, kayısı ağaçları, köyleri, mahalleleri ve çarşılarıyla insanların hayatına sinmiş bir hafızadır. Dağları yalnız dağ değil, çocukluğumuzun ufuklarıdır. Suyu sadece su olarak göremeyiz. Geçmişten bugüne akan hatıradır. Bir tepe, bir çeşme, bir ağaç, bir meydan bile insanın zihninde yıllarca taşıdığı anıya dönüşebilir.
İşte bu yüzden şehirlerin başından geçenler, salt taşta ve toprakta meydana gelmez. İnsanların gönlünde de iz bırakır.
Hafızadan Kimliğe
Malatyalılık dediğimiz şey, nüfus kaydı veya doğum yeri olmaktan çok bir yaşayış biçimidir. Birbirine selam veren insanların, kapısını komşusuna açan ailelerin, düğünde birlikte oynayan, cenazede birlikte ağlayan insanların ortak hafızasından doğar.
Mevsimlerin bile kendine göre bir karşılığı vardı bu şehirde. Baharın gelişi, bağ ve bahçe işleri, hasat zamanları, kış hazırlıkları, bayramlar, kandiller, cenaze törenleri, mevlitler, düğünler, asker uğurlamaları… Her biri hayatın belli bir ritmini oluştururdu.
Bu ritim, insanları birbirine bağlardı.
Bir düğünde yalnız gelin ve damat evlenmez. İki aile, iki akraba çevresi, iki komşuluk halkası birbirine yaklaşırdı. Bir cenazede, tek evin acısı yaşanmaz, mahalle o acının etrafında kenetlenirdi. Mevlitte yalnız dua edilmez, insanlar birbirinin yüzünü görür, hâlini hatırını sorardı. Kültür biraz da budur: İnsanların birbirini hatırlamasını sağlayan ortak hayat.
Şehrin Sarsıldığı Gün
6 Şubat 2023, Malatya’nın hafızasında yalnız takvim yaprağına yazılmış bir tarih değildir.
O gün şehir sadece binalarıyla sarsılmadı. İnsanların güven duygusu, alışkanlıkları ve mekânla kurduğu bağ da sarsıldı.
İnsan, yıllarca üzerinde yürüdüğü toprağın bir gün ayaklarının altında hareket edebileceğini düşünmeden yaşar. Sonra bir gün toprak konuşur.
Malatya’da işte böyle oldu:
Evler yıkıldı, sokaklar değişti, alışılmış yollar kayboldu. İnsanlar bir süre kendi şehrinde yabancı gibi dolaştı. Herkesin zihninde aynı soru vardı: “Burası eskiden neresiydi?”
Çünkü deprem yalnız yapıları yıkmamıştı. Şehrin gündelik hayatını da kesintiye uğratmıştı.
Bir zamanlar insanların buluştuğu yerler sessizleşti. Eski mahallelerin sesi azaldı. Bazı dükkânlar, kahvehaneler, sanat ve kültür mekânları ortadan kalktı. Şairlerin, yazarların, ses sanatçılarının, bir araya geldiği bazı mekânlar artık aynı biçimde yoktu.
Oysa bazı mekânlar sadece adres sayılamaz. Bazı mekânlar hatıradır.
Bir masanın etrafında yapılan sohbet, bir kahvede okunan şiir, bir sanatçının seslendirdiği türkü, bir ressamın duvara bıraktığı renk, yıllar sonra bile şehrin hafızasında yaşamaya devam eder. Mekân kaybolduğunda, sadece duvarlar değil, o duvarların içinde biriken hatıralar da yara alır.
Yarım Kalan Törenler
6 Şubat’tan sonra Malatya’nın sosyal hayatında uzun süreli bir sessizlik oluştu.
Mevsimlik törenler eskisi gibi yapılamadı. Yerel sanatçıların programları, kültürel buluşmalar, dini ve millî törenler bir süre hayatın olağan akışından uzak kaldı. Düğünler ertelendi, mevlitler başka şartlarda yapıldı, cenazeler ise zaten tarifsiz bir acının içinde yaşandı.
Zamanla insan, yaralarını sararken yeniden birbirine yaklaşmanın yollarını da aradı.
Çünkü gelenekler geçmişten kalan alışkanlıklar değildir. Onlar toplumun birbirine tutunma biçimleridir.
Bir düğünde sevinç paylaşılır.
Bir cenazede acı paylaşılır.
Bir mevlitte dua paylaşılır.
Bir bayramda gönüller birbirine açılır. Saygı, sevgi paylaşılır.
Bu paylaşım kesildiğinde yalnız bir tören eksilmez. Toplumun birbirine temas eden damarlarından biri de zayıflar.
Bu nedenle kültürel hayatın yeniden canlanması, şehirlerin yeniden inşasının ayrılmaz bir parçasıdır. İnsanların hayatını sürdürmesi için gereklidir.
Sanatçıların Şehri
Bir şehri yalnız mimarlar ve mühendisler kurmaz. Şairler, yazarlar, ressamlar, bestekârlar, ses sanatçıları, tiyatrocular, halk ozanları da kurar. Çünkü sanat, şehrin ruhunu görünür hâle getirir.
Malatya’nın kültürel hafızasında da nice şairin mısrası, nice yazarın cümlesi, nice sanatçının sesi vardır. Onların buluştuğu mekânlar, yaptıkları programlar, sohbetler ve ortaya koydukları eserler şehrin kültür haritasını meydana getirir.
Bir şairin şiirini yazdığı sokak, bir sanatçının ilk kez sahneye çıktığı salon, bir ressamın resmettiği manzara, bir yazarın dostlarıyla saatlerce sohbet ettiği kahvehane veya kültür mekânları, bunların hepsi şehrin edebî ve kültürel hafızasının parçalarıdır.
Şehir yeniden kurulurken bunları da hatırlamalıyız. Çünkü kültürün mekânı kaybolursa, hafızanın bir parçası da sessizleşir.
Toprağın Hatırası Var
Malatya’nın hafızasını yalnız insanlarda ve yapılarda aramak eksik olur.
Toprağın da hafızası vardır.
Beydağı’nın görüntüsü, Tohma’nın sesi, Sultansuyu’nun akışı, ovaların genişliği, bağların ve kayısı bahçelerinin kokusu… Bunlar Malatyalının dünyaya bakışında yer etmiş başlıca tabiat unsurlarıdır.
6 Şubat’tan sonra insanlar, yaşadığı coğrafyaya başka bir gözle bakmaya başladı:
Dağlara baktı.
Ovalara baktı.
Yollara, derelere, tepelere baktı.
Çocukluğundan beri bildiği bir yamacın değiştiğini görmek, yalnız coğrafi bir değişiklik değildi. İnsan kendi hatırasının da değiştiğini görüyor ve hissediyordu.
Deprem bize bir gerçeği daha hatırlattı:
İnsanlar sadece evinde yaşamaz, yaşadığı coğrafyanın da parçasıdır.
Bu nedenle bir şehrin yeniden kurulması, tabiatıyla, mekânıyla ve insanıyla kurduğu ilişkinin de yeniden düşünülmesini gerektirir.
(Malatya Genel Görünüm )
Tarihin Taşları
Malatya’nın kültürel hafızasında tarihî yapılar ayrı bir yere sahiptir.
Arslantepe, binlerce yıllık geçmişiyle salt bir arkeolojik alan değil, insanlığın şehir kurma serüveninin Malatya’daki en eski tanıklarından biridir.
Ulu Cami, Selçuklu sanatının ve Malatya’nın tarihî kimliğinin önemli simgelerindendir.
Silahtar Mustafa Paşa Kervansarayı, geçmişte bu topraklardan geçen yolcuların, tüccarların ve kervanların izlerini taşır.
Taşhoron Kilisesi, Beşkonaklar, Yeni Cami ve geleneksel evler ise şehrin farklı dönemlerini bugüne taşıyan hafıza duraklarıdır.
Bu yapıların zarar görmesi, sadece mimari kayıp olarak görülemez.
Çünkü tarihî eserler, geçmiş ile bugün arasında kurulmuş köprülerdir.
Restorasyon yalnız duvarların onarılması olamaz, aynı zamanda hafızanın ayağa kaldırılmasıdır.
Bu yüzden tarihî eserlerin yeniden yaşatılması, Malatya’nın geleceği açısından önem taşır. Geçmişini koruyan şehir, geleceğini daha sağlam kurabilir.
On Bir Şehrin Ortak Hatırası
6 Şubat 2023’te yaşanan büyük depremler yalnız Malatya’nın değil, Kahramanmaraş, Hatay, Adıyaman, Gaziantep, Kilis, Osmaniye, Adana, Şanlıurfa, Diyarbakır ve Elazığ’ın da hayatında derin izler bıraktı.
Her şehrin kaybı kendine özgüydü. Her birinin ayrı bir tarihi, ayrı bir türküsü, ayrı bir mahallesi, ayrı bir hatırası vardı. Fakat acının ortaklığı, bu şehirleri aynı büyük hafızanın içinde buluşturdu.
Bu ortak hafıza bize şunu gösterdi:
Şehirler, yalnız birbirine yollarla değil, hatıralarla da bağlıdır.
Bugün bu şehirlerde yükselen yeni yapılar kadar, yeniden kurulmaya çalışılan sosyal ve kültürel hayat da önemlidir. Çünkü bir şehri yeniden ayağa kaldırmak, insanlarını yeniden aynı meydanlarda buluşturmayı, yeniden bayramlaşmayı, yeniden türkü söylemeyi, yeniden sanat üretmeyi ve geçmişi gelecek kuşaklara aktarmayı da sağlar.
Edebiyatın Hafıza Nöbeti
İşte burada edebiyatın sorumluluğu başlar.
Çünkü bazı şeyler yazıyla kaybolmaktan kurtulabilir.
Bir çeşmenin başındaki sohbeti, bir mahallenin sesini, eski bir düğünün neşesini, bir annenin duasını, bir babanın nasihatini, bir ustanın el emeğini, bir sanatçının eserini, bir sokağın kokusunu gelecek kuşaklara kim taşıyacak?
Edebiyat…
Şairler ve yazarlar, yaşananları anlatmaktan ziyade, onları hafızaya emanet eder.
Bugün yazılan her hatıra, yarının tarihine bırakılmış tanıklıktır.
Bu yüzden Malatya’nın kültürel hafızasını yazmak, yalnız geçmişe bakmak değildir. Geleceğe karşı da bir sorumluluktur.
Bir şehir unutursa sadece geçmişini kaybetmez, kendisini anlatma imkânını da kaybeder.
Şehirler Yeniden Kurulurken
Malatya yeniden kuruluyor.
Yeni binalar yükseliyor, yollar açılıyor, meydanlar değişiyor. Fakat şehrin gerçek anlamda yeniden kurulması için betonun yanında hatıranın da yerini bulması gerekiyor.
Eski mahallelerin ruhu, geleneklerin sıcaklığı, sanatın sesi, tarihî yapıların dili, tabiatla kurulan bağ ve komşuluğun samimiyeti yeni Malatya’nın içinde yaşamalı.
Çünkü şehir, insanın kendisini ait hissettiği yerdir.
Bir şehrin yeniden inşasında en büyük mesele belki de şudur:
Yeni olanla eski olanı birbirine düşman etmeden, geçmişin ruhunu geleceğin hayatına taşıyabilmek.
Malatya bunu başarabilirse sadece binalarını değil, şehir ruhunu da yeniden kurmuş olacaktır.
Şehirlerin de hafızası vardır.
Bir çeşmede, bir türküde, bir mezar taşında, bir cami avlusunda, eski bir evin kapısında, bir kayısı bahçesinin kokusunda, bir dağın gölgesinde, bir nehrin sesinde yaşar bu hafıza.
İnsan ölür, ev yıkılır, sokak değişir. Fakat hatıra, onu yaşatacak bir gönül bulduğu sürece kaybolmaz. Yaşamaya devam eder.
Malatya’nın önünde şimdi sadece şehri yeniden kurma görevi yoktur.
Kendi hafızasını yeniden toplama görevi de vardır.
Çünkü bir şehri yeniden kurmak, yalnız taşlarını yerine koymak değildir.
Şehri yeniden kurmak, insanlarını, türkülerini, törenlerini, sanatını, tarihini, toprağını ve hatıralarını yeniden birbirine bağlamaktır.
Belki de bütün mesele şu cümlede saklıdır:
Şehir hatırlarsa, insan da kendini hatırlar.
Dr. Kemal DENİZ
