Beydağı’nın eteğinde, Malatya’nın eski günlerinden bugüne ulaşan bir su sesi vardır. Bazen toprağın derinliklerinden gelen ince bir fısıltı, bazen taşlara çarpa çarpa yükselen coşkun bir çağlayış… Bahar geldiğinde bu ses biraz daha belirginleşir. Dağın karları çözülür, toprak kış uykusundan uyanır, ağaçların dallarında incecik bir yeşillik belirir. Derken Kernek’in bağrında hareket başlar. Önce yerin altında belli belirsiz uğultular duyulur.Sonra su, yıllardır sakladığı sırrı açığa vurur.
Suyun Hatırladığı
Malatyalı buna boşuna “Kernek gümledi!” demez.
Bu sözde bir su kaynağının uyanışından daha fazlası vardır. Kışın sona erişi, baharın gelişi, toprağın yeniden nefes alışı saklıdır içinde. Sanki yerin altında biriken sevinç taşmış, uzun zamandır bekleyen hayat birdenbire yeryüzüne çıkmıştır. Su kaynar, kabarır, taşların arasından fışkırır. Çağladıkça çoğalır, çoğaldıkça çevresine can verir.
Malatyalı da bu sesi bekler. Çünkü Kernek’in suyu, yalnızca dağın eteğinden çıkan bir su değil, baharın şehre verdiği müjdedir.
Beydağı nasıl Malatya’nın sırtını dayadığı ulu dağsa Kernek de şehrin gönlünü dayadığı eski bir hatıradır. Derme suyunun bereketi, Ulu Cami’nin asırlık hatırası, eski mahallelerin birbirine açılan kapıları gibi o da Malatya’nın kimliğine karışmıştır. Adı anıldığında yalnız bir meydan, bir şelale ya da bir mesire yeri gelmez insanın aklına. Su başında geçen çocukluklar, büyüklerden dinlenen hikâyeler, bahar sabahları ve gönülden gönüle taşınan inanışlar da gelir.
Çünkü her şehrin bir görünen yüzü, bir de hafızasında sakladığı yüzü vardır. Görünen yüzünde yollar, evler, çarşılar ve meydanlar bulunur. Öteki yüzünde ise insanların yaşadıkları, sevdikleri, özledikleri ve unutamadıkları… Bir çeşmenin başında söylenen söz, bir ağacın altında edilen dua, çocukken dinlenen bir efsane yıllar geçse de insanın içinden bütünüyle silinmez. Evler değişir, yollar genişler, meydanlar yeniden düzenlenir fakat bazen bir su sesi, insanı geçmişin eşiğine götürür.
Kernek’in suyu da böyledir. Onun sesini duyan, yalnız bugünü dinlemez. Geçmişin kapısı da aralanır.
Bir zamanlar Kernek’in çevresi bugünkünden çok farklıymış. Su, taşların arasından çıkar, küçük gölcükler meydana getirir, yeşilliklerin içinde kendine yol bulurmuş. Atlar, katırlar, koyunlar, kuzular ve sığırlar suyun başına gelirmiş. İnsanlar hayvanlarını sularken ellerini yüzlerini yıkar, sıcak günlerde serinlermiş. Kadınlar, çamaşırlarını, halılarını, kilimlerini suyun başında yıkar.Çalışırken sohbet eder, birbirlerinden haber alırlarmış. Çocukların sesi suyun çağıltısına karışır, büyükler ulu bir dut ağacının gölgesinde soluklanırmış.
Hayat, suyun çevresinde kendi düzenini kurarmış.
Bugünden bakınca belki sıradan görünen bu manzaraların her biri, eski Malatya’nın yaşayışından bir parçaydı. Su, yalnız susuzluğu gidermiyor, insanları bir araya getiriyor, komşuluğu besliyor, gündelik hayatın yükünü hafifletiyordu. Birinin derdi ötekinin kulağına ulaşıyor, bir evin sevinci mahalleye yayılıyordu. Kernek, şehrin gürültüsünden ve tozundan uzaklaşmak isteyenlerin de sığınağıydı. Kanalboyu’nda yürüyenler yollarını buraya kadar uzatır, suyun serinliğinde dinlenir, soluklanırdı.İnsan bazen bir yere dinlenmek için gider bazen de kendisini yeniden bulmak için.
Kernek, Malatyalı için ikisini de sağlayan yerlerden biridir.
Dağdan Gelen Sır
Kernek’in suyunu anlamak için Derme’nin hikâyesine kulak vermek gerekir. Çünkü Kernek’te çağlayan suyun arkasında dağların, kaynakların ve halkın yüzyıllar boyunca taşıdığı bir sır vardır.
Gündüzbey yakınlarından doğan Derme suyunun ortaya çıkışını anlatan bir efsane yaşar halk arasında. Rivayet edilir ki Hz. İsa’nın insanları hakikate çağırdığı zamanlarda, Pınarbaşı civarında putlara tapan ve çevresindeki insanları da bu inanca yönlendiren bir kişi yaşarmış. Hz. İsa’nın Malatya’ya geldiğini duyunca O’nu kendisine rakip görmüş. Halkın gözünde O’nu küçük düşürmek, kendi gücünü göstermek istemiş.
Bunun için bir hile hazırlamış.Kayaların içine önceden su dolu tulumlar yerleştirmiş, üzerlerini toprakla örtmüş. Sonra insanları çevresine toplamış. Elindeki sivri bir aletle toprağın belirli yerlerine dokununca gizlediği tulumlardan sular akmaya başlamış. İnsanlar şaşkınlıkla suyun çıkışını seyrederken adam, bu işi kendi kudretinin bir göstergesi olarak anlatmış.
Ardından Hz. İsa’ya dönerek meydan okumuş:
“Sen de benim yaptığımı yapabilirsen senin dinine inanırım. Yoksa buralardan gidersin!”
Hz. İsa, adamın hilesini anlamış. Rivayete göre, onun akıttığı suyun bir süre sonra tükeneceğini, Allah’a sığınarak isteyeceği suyun ise akmaya devam edeceğini söylemiş. Sonra Allah’a sığınmış, asasını kayalara vurmuş.
O anda kayaların bağrından gürül gürül bir su çıkmış. Su, önüne gelen taşları aşarak akmaya başlamış. Hz. İsa asasını sürükleyerek Gündüzbey yönüne doğru yürürken su da onun ardından ilerlemiş. Dağların içinde saklı duran hayat yolunu bulmuş; toprak, bağrında taşıdığı bereketi yeryüzüne sunmuş.
Halk arasında anlatılagelen bu efsaneye göre suyun ortaya çıktığı yerde daha sonra Deyr-i Mesih adlı bir kilise yapılmış. Zaman içinde bu adın değişerek Derme ’ye dönüştüğüne inanılmış.
Bu anlatı, tarihî bir olayın kesin kaydı olmaktan çok, suyun doğuşunu halkın gönül dünyasında anlamlandıran bir efsanedir. Efsanenin diliyle bakıldığında, insanın hilesiyle hakikatin, geçici olanla kalıcı olanın arasına bir çizgi çekilir. Birinin gösteriş için akıttığı su tükenir, ötekinin ardından yürüyen su ise berekete dönüşür.
Belki de Malatyalı, Derme suyunun sesinde bu yüzden yalnızca kayalardan çıkan suyun çağıltısını duymaz. O seste bir başlangıcın, bir lütfun ve toprağa bağışlanan hayatın yankısını da hisseder.
Derme suyu, Beydağı’nın eteklerinden süzülerek yoluna devam eder. Cumhuriyet döneminde yapılan kanalların içinden geçer, şehre ulaşır; Kernek’ten aşağıya dökülür, Kanalboyu’nu izleyerek Malatya ovasına doğru uzanır. İçme suyundan sulamaya, elektrik üretiminden bahçelerin bereketine kadar hayatın pek çok alanına dokunur.
Dağdan ovaya uzanan bu yolculukta suyun hikâyesi, Malatya’nın hikâyesine karışır.
Kernek Baba’nın Hatırası
Eskilerin anlattığına göre bir zamanlar Kernek’in başında ulu bir dut ağacı yükselirmiş. Dalları geniş bir gölge oluşturur, gölgesi suyun üzerine düşermiş. Ağacın altında taş ve toprak yığınından oluşan küçük bir yatır bulunurmuş. Burasının Kernek Baba adlı bir erene ait olduğuna inanılırmış.
Yaşlıların hatırladığı kadarıyla, özellikle 1940’lı yıllardan sonra cuma akşamları buraya gelenler olur, yatırın çevresine mumlar dikilirmiş. O yıllarda Kernek’in çevresi daha yeşil, daha ağaçlıklıymış. Su ile ağaç, ağaç ile yatır, yatır ile halkın inancı aynı manzaranın içinde yer alırmış.
Kernek Baba kimdi? Hangi zamanda yaşamıştı? Nasıl bir hayat sürmüştü? Bunları kesin olarak bilen yok. Onun hayatını aydınlatacak bilgilerden çok, adı çevresinde oluşmuş anlatılar kalmış.
Fakat halk hafızası her zaman bir insanın bütün hayatını saklamaz. Bazen yalnızca adını yaşatır. Bir çeşmenin başında, bir ağacın gölgesinde, bir tepenin üzerinde o ad yıllarca söylenir. Sonra insanlar değişir, zaman geçer, eski yapılar ortadan kalkar. Bu adı taşıyan yer, geçmişten bugüne uzanan ince bir bağ olarak kalır.
Kernek Baba’nın hatırası da Malatya’da böyle yaşamıştır.
Kimi insanlar suyun başına geldiğinde onun adına bağlanan yatıra yönelir, kimi ulu ağacın çevresinde dolaşır, kimi de içinden geçenleri dua ederek Allah’a arz edermiş. Ağacın çevresine mum yakanlar, cuma akşamları buraya uğrayanlar olurmuş. Herkesin inanışı aynı değildi elbette. Kimi burayı kutsal bir mekân sayar, kimi yalnızca suyunu ve yeşilliğini sever, kimi de geçmişten kalan bir hatıranın önünde durduğunu hissederdi.
Bütün bu farklılıkların ortasında değişmeyen bir şey vardı: Kernek, insanların gönlünde yer etmişti.
Anadolu’da su başları, yalnızca su içilen yerler değildir. Orada yolcular dinlenir, çiftçiler hayvanlarını sular, kadınlar evlerinin işlerini görür. İnsanlar karşılaşır, konuşur, dertleşir. Bir çocuk, suyun başında büyüklerinin sözlerini dinleyerek yaşadığı yeri tanımaya başlar. Farkına varmadan bir kültürün içine doğar.Şehrin hafızasını öğrenir.
Bazen bir mekânın anlamı, onun hakkında anlatılanların çokluğundan değil, insan hayatına ne kadar karıştığından doğar.
Kernek Baba’nın adını yaşatan da belki bu yakınlıktır. Suya, ağaca, toprağa ve insana dokunan bir hatıranın zaman içinde bir eren anlatısına dönüşmesidir.
Kernek’in çevresinde anlatılan bir başka inanış da Hz. Ali’nin atı Düldül’ün ayak izidir. Derme suyunun kanaldan döküldüğü yere yakın kayalıkta, ortasında oyuk bulunan bir taşın Düldül’ün ayak izini taşıdığına inanılırmış. Ehlibeyt sevgisini gönlünde taşıyan insanlar, oyuğa biriken kar ve yağmur suyunu fincanla alıp içerlermiş.
Bir taşın üzerindeki oyuk, bir göz için yalnızca taştaki şekilden ibarettir. Başka bir göz içinse asırlardır taşınan bir sevginin hatırası… Halkın inanışları, bazen böyle küçük işaretlerin çevresinde büyür. Bir iz, bir ağaç, bir pınar, insanın gönlünde taşıdığı değerlerle birleşince anlam kazanır.
Derme’nin doğuşuna ilişkin efsane, Kernek Baba’nın hatırası ve Düldül’ün ayak izi… Bunlar birbirinden farklı anlatılardır. Fakat hepsinin yolu dönüp dolaşıp aynı yere çıkar: suyun başına.
Kernek, böylece yalnızca coğrafi bir mekân olmaktan çıkar.Halkın hatıralarının, inançlarının ve sevgilerinin buluştuğu hafıza yerine dönüşür.
Baharın ve Umudun Eşiğinde
Mayıs yaklaşınca Kernek’in başka bir yüzü daha ortaya çıkar. Bahar ovaya yayılır, ağaçlar yeşerir, suyun sesi çoğalır. İnsanlar kışın ağırlığını geride bırakmaya hazırlanırken Hıdırellez günleri gelir.
Halk inanışında Hızır ile İlyas’ın yeryüzünde buluştuğu gün olarak kabul edilen 5-6 Mayıs, tabiatın yeniden canlanmasını, bolluk ve bereketi, sağlık ve umudu simgeler. Hızır, Anadolu insanının gönlünde darda kalana yetişen, umudun tükendiği yerde yardımına koşan ulu bir kişilik olarak yaşar.
Malatya’da Kernek, Hıdırellez günü Hızır ile İlyas’ın önemli buluşma yerlerinden biridir.
O günlerde insanlar suyun çevresinde toplanır, dileklerini gönüllerinden geçirir, dua ederler. Ulu ağacın çevresinde dolaşanlar, suyun başında duranlar, içlerinden geçenleri sessizce Allah’a açanlar olur. Kimi bir hastasına şifa diler, kimi evine huzur, kimi çocuklarının geleceği için umut besler. Kiminin gönlünde geçim derdi, kimininkinde yıllardır dinmeyen bir kırgınlık vardır.
İnsan, bazen kalbinden geçen söyleyemediği sözleri duaya dönüştürür.
Hıdırellez günü Kernek’e gelenlerin her birinin gönlünde başka bir hikâye saklıdır. Birinin dileği başkasına küçük görünebilir ama insanın kendi yüreğinde taşıdığı yükün ölçüsünü yine kendisi bilir. Kimi bir kapının açılmasını bekler, kimi bir hastanın iyileşmesini, kimi de hayatın kendisine yeniden gülümsemesini…
Su akar, insanlar dua eder. Bahar, yalnız toprağa değil, gönüllere de dokunur.
Belki Hıdırellez’in asıl sırrı burada saklıdır. İnsan, yalnız tabiatın yeşermesini beklemez. Kendi gönlünde bir bahar açmasını ister. Kış boyunca içine attığı kırgınlıkları geride bırakmak, yarınlara daha temiz bir yürekle yürümek ister. Ağaçlar çiçeklenirken kendi içinde kuruyan dalların yeniden filizlenmesini bekler.
Kernek’in suyu, ulu ağacın gölgesi ve insanların duaları yıllar boyunca bu umut duygusunu birlikte taşımıştır.
Hıdırellez’in Kernek’te yaşaması, sadece eski bir geleneğin sürdürülmesi değildir. Şehrin insanının geçmişiyle yeniden karşılaşması, ortak hatıralarının çevresinde buluşmasıdır. Bir araya gelenler, belki birbirlerinin bütün hikâyelerini bilmezler ama aynı suyun başında durur, aynı baharın gelişini karşılarlar.
Bazen insanları bir arada tutan şey, aynı düşünceye sahip olmalarından çok aynı hatıranın kıyısında buluşabilmeleridir.
Değişen Şehir, Kalan Hatıra
Zaman ilerledikçe Malatya büyümüş, sokaklar değişmiş, hayatın ritmi hızlanır. Eski alışkanlıkların bir bölümü geride kalırken Kernek de şehrin değişen hayatına ayak uydurur.
Bir zamanlar hayvanların sulandığı, kadınların çamaşır yıkadığı, ailelerin dinlendiği Kernek, daha sonra eğlence ve toplantı mekânı olarak kullanılmaya başlar. Gazinosunda ülkenin tanınmış sanatçıları sahne alır, insanlar burada eğlenir, düğünler yapılır. Su başında kurulan eski hayatın yerini zamanla başka buluşmalar, başka sesler ve başka alışkanlıklar alır.
Mekân aynı kalsa da insanın onunla kurduğu ilişki değişmiştir.
Ne var ki Kernek’in eski anlamları bütünüyle ortadan kalkmamıştır. 2000’li yıllarda eğlence ve toplantı merkezi olma özelliği geri plana düşerken Hıdırellez kutlamalarına gösterilen ilginin arttığı görülür. Modern hayatın içinde insanlar, bir zamanlar kendilerini geçmişlerine bağlayan değerleri yeniden aramaya başlar. Suya, ağaca, efsaneye ve çocukluktan kalan hatıralara yönelir.
Belki de şehirler büyüdükçe insan, geçmişinin sesini daha fazla duymak ister. Beton duvarlar arasında daralan gönlünü bir ağacın gölgesinde genişletmeye çalışır. Günlük hayatın telaşında unuttuğu şeyleri bir suyun başında yeniden hatırlar.
Kernek’in hikâyesi, işte bu arayışın hikâyesidir.
2010’dan sonra Kernek, Şelale Meydanı olarak yeniden düzenlenmiş ve halkın kullanımına açılmıştır. Bu düzenleme sırasında Kernek Baba’ya ait olduğuna inanılan yatır da ortadan kalkmıştır. Fakat yatırın ortadan kalkması, onun çevresinde oluşan bütün hatıraları ortadan kaldıramamıştır. Her yıl 5-6 Mayıs’ta yapılan Hıdırellez etkinlikleri sürmüş, Derme suyunun doğuşuna ilişkin efsaneler anlatılmaya devam etmiştir.
Mekân değişebilir. Ağaç kesilebilir, taş yerinden kaldırılabilir, eski bir yapı ortadan kalkabilir. Fakat insanların hafızasına yerleşmiş bir hikâyeyi bütünüyle silmek kolay değildir. Çünkü hafıza yalnız taşta ve toprakta yaşamaz.İnsanın dilinde, duasında, türküsünde ve hatırasında da yaşar.
Bugün Kernek Baba’nın yatırının yerinde başka bir düzenleme bulunabilir. Ama bir zamanlar ulu dut ağacının altında mum yakanların, cuma akşamları buraya gelenlerin, Hıdırellez günü dilek tutanların hatırası anlatılmayı sürdürebilir. O anlatılar, Malatya’nın kültürel hafızasının parçalarıdır.
Bir şehri sadece yeni binalar yaparak yenileyebiliriz. Fakat onun hafızasını yaşatmak için daha fazlasına ihtiyaç vardır. Eski mekânların hikâyelerini öğrenmek, büyüklerden kalan anlatıları kayda geçirmek, efsaneleri ve inanışları sonraki kuşaklara aktarmak gerekir. Çünkü bir şehir, geçmişini bütünüyle unuttuğunda yalnız eski görüntülerini değil, kendisini anlamlandıran bağların bir bölümünü de kaybeder.
Kernek’in hikâyesi bize bunu hatırlatır.
Suyun Öğrettiği
Bugün Kernek’e giden biri, şelalenin sesini dinlerken belki bütün bu hikâyeleri bilmez. Ancak suyun çağlayışında yine de insana dokunan bir şey bulur. Bir an durur, suya bakar. Taşlara çarpan damlaların sesi, gündelik hayatın gürültüsünü bastırır. İnsan, farkına varmadan kendi içindeki sessizliğe yaklaşır.
Belki bir zamanlar burada çamaşır yıkayan kadınların sesleri gelir kulağına. Belki hayvanlarını sulayan insanların, suyun çevresinde koşuşan çocukların gölgeleri belirir gözünde. Belki Kernek Baba’yı düşünür.Kim olduğunu bilmediği hâlde adını yıllardır yaşatan insanların vefasını hisseder. Belki de Hıdırellez günü bu suyun başında edilen duaları hatırlar.
Su, bütün hatıraları alıp götürmez. Bir kısmını kıyısında saklar, bir kısmını da insanın gönlüne bırakır.
Sonra yoluna devam eder. Kernek’ten aşağıya, Kanalboyu’na doğru akar. Malatya’nın içinden geçer, ovaya ulaşır. Bahçeleri besler, ağaçlara can verir. İlkbaharda beyaza bürünen kayısı ağaçları, yazın meyvelerini güneşe sunar. Dağdan gelen su, toprağın emeğiyle birleşir. Malatya ovasının bereketi ortaya çıkar.
Burada suyun yolculuğu, insanın emeğiyle tamamlanır. Dağ suyu verir, toprak onu kabul eder, insan alın teriyle meyveyi yetiştirir. Her biri ötekinin varlığına ihtiyaç duyar. Birinin eksikliği, ötekinin bereketini azaltır.
Malatya’yı Malatya yapan işte bu birlikteliktir: Dağla ovanın, suyla toprağın, insanla hatıranın birbirinden ayrılmadığı bir hayat…
Anadolu irfanı çoğu zaman büyük sözlerle konuşmaz. Bir çeşmenin başında suyu paylaşırken, bir yolcuya kapısını açarken, bir hastaya dua ederken kendini gösterir. İnsanın elindekini başkasıyla bölüşmesinde, yaşadığı toprağa ve geçmişine sahip çıkmasında anlam kazanır.
Kernek’in suyunda da bu irfanın izleri vardır. Su, kendisini içenin kim olduğunu sormaz. İnsanları birbirinden ayırmadan akar. Herkese aynı serinliği, aynı hayat imkânını sunar. Belki de suyun insana öğrettiği en büyük ders budur: Hayat, paylaşıldıkça bereketlenir.
Kernek Baba’nın kim olduğunu hiçbir zaman bütünüyle öğrenemeyeceğiz. Hangi zamanda yaşadığını, nasıl bir hayat sürdüğünü kesin olarak bilemeyeceğiz. Fakat adının neden yaşadığını anlamak için her şeyi bilmemiz gerekmiyor. İnsanlar onun adını bir suyun, bir ağacın ve bir inancın yanına emanet etmiş. Zaman içinde bu adın çevresinde hikâyeler birikmiş. Kernek’in hatırası o hikâyelerle bugüne ulaşmış.
Bazı isimleri tarih kitapları değil, halkın hafızası yaşatır. Bazı mekânları yalnızca suları değil, o suların çevresinde biriken hikâyeler ayakta tutar.
Kernek de böyle bir yerdir.
Orada Derme’nin efsanesi, Kernek Baba’nın hatırası, Düldül’ün ayak izine bağlanan inanış ve Hıdırellez’in umutları birbirine karışır. Her biri ayrı bir anlatı olsa da hepsi aynı gönül dünyasının içinden geçer. Bu dünya, Anadolu insanının tabiatla kurduğu yakınlığın, iyiliğe duyduğu özlemin ve zor zamanlarda umudunu koruma çabasının dünyasıdır.
Bugün Kernek’e baktığımızda sadece bir şelale ya da bir meydan görmeyelim. Suyun arkasındaki hayatı, taşların ardındaki hatıraları, efsanelerin içindeki insanı da düşünelim. Eski Malatya’nın su başında kurulan hayatını, ulu dut ağacının gölgesinde edilen duaları, bahar günlerinin sevincini hatırlayalım.
Çünkü şehirler salt binalarla kurulmaz. Onları şehir yapan, insanların birlikte yaşarken biriktirdikleri hatıralardır. Bir şehrin ruhu bazen büyük meydanlarda değil, yıllardır akan bir suyun kıyısında saklıdır.
Kernek’in suyu bugün de akıyor. Beydağı’nın eteğinden şehre iniyor, taşlara çarpıyor, sesini Malatya’nın içine bırakıyor. Her bahar tabiat yeniden uyanırken eski hikâyesini de hatırlatıyor.
Su akıyor. Efsaneler anlatılıyor. Hatıralar kuşaktan kuşağa aktarılıyor.
Malatya, Kernek’in sesinde kendi geçmişini, kendi gönlünü, biraz da geleceğe taşımak istediği değerleri dinliyor.
Kernek Baba’nın kim olduğunu belki bilmiyoruz. Ama Kernek’in Malatyalının gönlünde nasıl bir yer tuttuğunu biliyoruz. Çünkü su, yalnız geçtiği toprağa değil, dokunduğu insanın hafızasına da iz bırakır.
Kernek’in suyu, işte bu izi taşıyarak akmaya devam ediyor.
Dr. Kemal DENİZ
